A scene from Love In the Afternoon

Marc Ribot - Radio

İyi, Kötü ve Spinoza

   Spinoza'ya göre iyi ve kötü, insanın deneyimlediği etkileri kasıtlı bir planın işaretleri olarak soyutlama yanılgısından türemiştir. Bu yanılgının sebebi insanın yaşadığı karşılaşmalar sonucunda sahip olabildiği fikirlerin, sadece karşılaşmanın etkisinin yarattığı imajlarlardan doğan upuygun olmayan fikirler olmasındandır. Etkinin gerçek nedenini bilemeyen insan, bu eksik fikirleri hayal ve soyut kavramlarla karşılar. Gerçekte ise var olan her varlığın var kalma çabası (conatus) sırasında çeşitli karşılaşmalar yaşaması ve bu karşılaşmalardan var kalma kuvvetini arttıran ya da azaltan etkilerle çıkmasıdır. Bu etkiler sınırlı ve öngörülebilir olmadığı için herhangi bir varlığa değişmez bir kesinlik içinde önerilebilecek iyiler ya da kötüler olamaz. İyi ve kötü  karşılaşmaların ve karşılaşanların doğasına göre her zaman değişmektedir. Bu yüzden evrende doğası gereği "iyi" ve "kötü" gibi kavramlarla ilişkilendirilebilecek bir varlık yoktur.
  

Spinoza ve Toplum

Spinozacılık temel toplumsallaşma tarzları arasında yalnızca tek bir tanesini "özgür" bir ilişki tarzına dayalı olarak ayırdeder --fiziksel ve duygusal "mecburiyetler" aygıtına dayalı aile değil; "komşuluğa dayalı" mecburiyetlerin yönlendirdiği "cemaat" değil, ticari-üretimsel mecburiyetlere dayalı "tecimsel ortaklık" değil, "ideolojik güçsüzlüğün" yarattığı gevşek toplumsal dokulara dayalı "sivil toplum" değil, hepsini tek bir siyasal erk düzlemi üzerinde yankılayan Devlet de değil-- en az iki insan arasında mümkün olan tek "özgür" ilişki "dostluk" ve "paylaşımdır". Anlayış gücümüzün tamirinin çok acil bir zorunluluk haline geldiği bir çağda, toplumsal-siyasal sarsıntıların acısının en fazla yaşandığı dönemlerden birinde yaşadığımız sırada Spinoza'nın eseri "geleceğin felsefesi" olma özelliğini bir kez daha hissettiriyor. Spinozacılık, bir zamanlar Hegel'in söylediği gibi yalnızca "felsefeci olmanın zorunlu başlangıcı" olmakla kalmaz, dünyanın hep değişikliğe uğramaya aday görünümleri içinde "paylaşım"ın insanların mücadelesi yoluyla bir toplumsal düzen olarak ortaklaşa inşa edilişinin düşünsel araçlarından biri haline gelir. Mutluluk erdemin ödülü değildir, kendisidir.

Ulus Baker

Virgül 1, Ekim 1997